Белорусские выцинанки

04.05.2012

«Вытинанка», «выцинанка» — бел: Выцінанка – от слова “выцінаць” — “старательно выводить мелодию или узор”, “заниматься чем-то кропотливым, требующим большого внимания и старательности”.

Этот вид творчества появился в Беларуси ещё в XVI веке. Расцветом выцинанки можно назвать начало XIX столетия. В наши дни этот вид изобразительного искусства переживает второе рождение и пользуется огромной популярностью не только у сельских, но и у городских жителей. Выцинанка идеально подходит для украшения окон, витрин и оформления интерьеров.

Так что же такое выцинанка?

Техника вырезания из черной, белой или цветной бумаги ажурного узора. Полученное изделие может служить и занавеской, и салфеткой, и панно, и даже «набожнікам» (это украшение вокруг иконы или распятия в «красном углу» дома). Выцинанкой можно не только украшать жилище, но и делать из неё открытки, иллюстрации и декорации.

Искусство бумажного вырезания присутствует во многих старнах мира: в Китае на родине бумаги, в Европе (силуэтное вырезание), в Латинской Америке, а так же в Украине, Польше и Литве.

В Беларусь это искусство пришло из Германии и Скандинавии через Польшу. Но несмотря на это, выцинанка имеет и собственные белорусские корни: ее прототипом могут служить печати с так называемых писем князя Витаута Великого. Архивы Виленского Государственного Университета хранят несколько вытинанок XVI века, сделанные чиновниками в перерывах работы над документами. Простые люди, не могли себе позволить использовать столь дорогостоящий материал как бумага, поэтому вырезали ажурные узоры из ткани или бересты, которыми и украшали свои дома.

В 1560г по приказу Великого Князя Витаута была основана в Несвиже первая отечественная бумажная фабрика, а к началу XVIII века их было уже около 30. Как только бумага стала дешевой и широкодоступной, началось ее активное использование в быту.

Тонкую белую бумагу, так называемую “гільзу” использовали для вырезки кружевных занавесок на окна и красные углы в доме, а также петухов, ангелов и звезд, которыми украшали стекла окно (традиция живет до сих пор – таким образом украшаются дома на Рождество и Новый год). Сложными картинками из черной или фиолетовой бумаги украшали побеленные печи или стены. В Западных регионах Беларуси развились даже многослойные разноцветные выцинанки, которые еще назывались «выклеянками».

Чаще всего все члены семьи, и мужчины, и дети, и женщины сами занимались вырезанием выцинанок. Однако появлялись и известные мастерицы, выделявшиеся своими талантами в этой области, они-то и выполняли работы и на заказ, а их творчество обычно служило образцами для копирования и заимствования.

Рождество и Пасха были праздниками накануне которых в доме менялись бумажные украшения. Старые выцинанки сжигали и редко когда сохраняли, чтобы иметь образец узора.

У белорусской выцинанки есть свои характерные особенности техники, правил, сюжетов и типов, выделяющие ее среди других традиций вырезания из бумаги.

1. принцип многоразового складывания (это значит, что лист бумаги многократно, в разных направлениях и под разным углом складывается для того, чтобы получились определенные прорези);

2. создание изображения из прорезей простых геометрических форм (т.е. даже самое сложное изображение комбинируется из набора разнообразных по своей форме треугольников, ромбов, квадратов, кругов, полумесяцев, миндалевидных лепестков и т.д.);

3. относительная монохромность (используется обычно, не считая фона, один, два, максимум три цвета бумаги, иногда используется фольга золотая или серебряная);

4. симметричность изображения (как следствие многоразовых складываний); виды симметрии: линейная, зеркальная, центрическая;

5. декоративность (что обусловлено стилизацией, необходимой при обобщении формы (см. второй принцип) и симметричностью (предыдущий принцип)).

От аппликации её отличает то, что всё изображение — это цельный кусок бумаги. Если ненаклеенную выцинанку поднять за один уголок, она поднимется вся целиком, и будет напоминать связанную крючком салфетку.

Особенности белорусского вырезания из бумаги – это геометричность узоров, использование особенного набора символов-архетипов и типичный набор местных канонических сюжетов: Дерево Жизни, Мать-Родительница, Женская доля, Цветок и другие. Индивидуальность мастеров проявляется в создании уникальных композиций, своем истолковании и преподнесении тех или иных канонических сюжетов, использовании техник и элементов, присущих только им.

Тем не менее, основные принципы выцинанки неизменны: основной материал в этой технике – бумага, а инструмент – ножницы (причем бабушки вырезали теми, что предназначены для стрижки овец).

Символика белорусской выцинанки близка к символике вышивки и других орнаментов. Символы и архетипы проявляются во всех направлениях с завидным постоянством, и лишь имеют более или менее яркую выраженность. На культовых и бытовых предметах, извлеченных как белорусскими, так и другими археологами из-под земли, мы видим тот же «шифр», например: сосуд – женщина – плодородие – сытость, копье – вертикаль – фаллос – мужская энергия – удача на охоте. Отдельно находятся разнообразные знаки стихий (солярный, водный, знаки ветра, земли, полодородного поля и т.п.). Также мотив Мировой Оси – Дерева Жизни. Дерево в белорусском народном творчестве избражается условно: ствол, ветки, листья, плоды – и птицы. Птицы в народной символике воспринимались как связующие между миром живых и мертвых: как посланцы неба, а то и души предков. Этот шифр сохранился в белорусском народном творчестве и используется по сегодняшний день в некоторых видах декоративно-прикладного искусства часто как дань традиции, а часто – как выплеск из подсознательного.

На нашем сайте Вы можете приобрести ключницу, украшенную вытинанкой.

ПА БЕЛАРУСКУ

«Выцінанка», «выцинанка» — бел: Выцінанка — ад слова «выцінаць» — «старанна выводзіць мелодыю або ўзор», «займацца чымсьці карпатлівай, якія патрабуюць вялікай увагі і стараннасці».

Гэты выгляд творчасці з’явіўся ў Беларусі яшчэ ў XVI стагоддзі. Росквітам выцинанки можна назваць пачатак XIX стагоддзя. У нашы дні гэты від выяўленчага мастацтва перажывае другое нараджэнне і карыстаецца вялікай папулярнасцю не толькі ў сельскіх, але і ў гарадскіх жыхароў. Выцинанка ідэальна падыходзіць для ўпрыгожвання вокнаў, вітрын і афармлення інтэр’ераў.

Так што ж такое выцинанка?

Тэхніка выразання з чорнай, белай або каляровай паперы ажурнага ўзору. Атрыманае выраб можа служыць і фіранкай, і сурвэткай, і пано, і нават «набожнікам» (гэта ўпрыгожванне вакол абразы або распяцця ў «чырвоным куце» дома). Выцинанкой можна не толькі ўпрыгожваць жыллё, але і рабіць з яе паштоўкі, ілюстрацыі і дэкарацыі.

Мастацтва папяровага выразання прысутнічае ў многіх старнах свету: у Кітаі на радзіме паперы, у Еўропе (сілуэтнае выразанне), у Лацінскай Амерыцы, а гэтак жа ў Украіне, Польшчы і Літве.

У беларусь гэта мастацтва прыйшло з Германіі і Скандынавіі праз Польшчу. Але нягледзячы на ​​гэта, выцинанка мае і ўласныя беларускія карані: яе прататыпам могуць служыць друку з так званых лістоў князя Вітаўт Вялікага. Архівы Віленскага Дзяржаўнага Універсітэта захоўваюць некалькі вытинанок XVI стагоддзя, зробленыя чыноўнікамі ў перапынках працы над дакументамі. Простыя людзі, якія не маглі сабе дазволіць выкарыстаць гэтак дарагі матэрыял як папера, таму выразалі ажурныя ўзоры з тканіны або бяросты, якімі і ўпрыгожвалі свае дамы.

У 1560г па загадзе Вялікага Князя Вітаўт была заснавана ў Нясвіжы першая айчынная папяровая фабрыка, а да пачатку XVIII стагоддзя іх было ўжо каля 30. Як толькі папера стала таннай і шырокадаступныя, пачалося яе актыўнае выкарыстанне ў побыце.

Тонкую белую паперу, так званую «гільзу» выкарыстоўвалі для выразкі карункавых фіранак на вокны і чырвоныя куты ў хаце, а таксама пеўняў, анёлаў і зорак, якімі ўпрыгожвалі шкла акно (традыцыя жыве да гэтага часу — такім чынам упрыгожваюцца дома на Каляды і Новы год ). Складанымі малюнкамі з чорнай або фіялетавай паперы ўпрыгожвалі пабелены печы або сцены. У Заходніх рэгіёнах Беларусі развіліся нават шматслаёвыя рознакаляровыя выцинанки, якія яшчэ называліся «выклеянками».

Часцей за ўсё ўсе члены сям’і, і мужчыны, і дзеці, і жанчыны самі займаліся выразанне выцинанок. Аднак з’яўляліся і вядомыя майстрыхі, якія вылучаюцца сваімі талентамі ў гэтай галіне, яны-то і выконвалі працы і на заказ, а іх творчасць звычайна служыла ўзорамі для капіявання і запазычанні.

Каляды і Вялікдзень былі святамі напярэдадні якіх у доме мяняліся папяровыя ўпрыгожванні. Старыя выцинанки спальвалі і рэдка калі захоўвалі, каб мець ўзор ўзору.

У беларускай выцинанки ёсць свае характэрныя асаблівасці тэхнікі, правілаў, сюжэтаў і тыпаў, якія вылучаюць яе сярод іншых традыцый выразання з паперы.

1. прынцып шматразовага складвання (гэта значыць, што ліст паперы шмат разоў, у розных напрамках і пад розным кутом складваецца для таго, каб атрымаліся пэўныя прарэзы);

2. стварэнне выявы з прарэзаў простых геаметрычных формаў (г.зн. нават самае складанае выява камбінуецца з набору разнастайных па сваёй форме трыкутнікаў, ромбаў, квадратаў, кругоў, паўмесяцаў, міндалепадобных пялёсткаў і г.д.);

3. адносная манахромным (выкарыстоўваецца звычайна, не лічачы фону, адзін, два, максімум тры колеры паперы, часам выкарыстоўваецца фальга залатая ці срэбная);

4. сіметрычнасць выявы (як вынік шматразовых складання); віды сіметрыі: лінейная, люстраная, бяспечваецца;

5. дэкаратыўнасць (што абумоўлена стылізацыяй, неабходнай пры абагульненні формы (гл. 2. прынцып) і сіметрычнасць (папярэдні прынцып)).

Ад аплікацыі яе адрознівае тое, што ўсе выява — гэта цэльны кавалак паперы. Калі ненаклеенную выцинанку падняць за адзін куток, яна падымецца ўся цалкам, і будзе нагадваць звязаную кручком сурвэтку.

Асаблівасці беларускага выразання з паперы — гэта геометричность узораў, выкарыстанне асаблівага набору знакаў-архетыпаў і тыповы набор мясцовых кананічных сюжэтаў: Дрэва Жыцця, Маці-маці, Жаночая доля, Кветка і іншыя. Індывідуальнасць майстроў выяўляецца ў стварэнні унікальных кампазіцый, сваім тлумачэнні і паднясенні тых ці іншых кананічных сюжэтаў, выкарыстанні тэхнік і элементаў, уласцівых толькі ім.

Тым не менш, асноўныя прынцыпы выцинанки нязменныя: асноўны матэрыял у гэтай тэхніцы — папера, а інструмент — нажніцы (прычым бабулі выразалі тымі, што прызначаныя для стрыжкі авечак).

Сімволіка беларускай выцинанки блізкая да сімволіцы вышыўкі і іншых арнаментаў. Сімвалы і архетыпы выяўляюцца ва ўсіх напрамках з зайздроснай сталасцю, і толькі маюць больш ці менш яркую выяўленасць. На культавых і бытавых прадметах, вынятых як беларускімі, так і іншымі археолагамі з-пад зямлі, мы бачым той жа «шыфр», напрыклад: посуд — жанчына — урадлівасць — сытасць, дзіда — вертыкаль — фалас — мужчынская энергія — поспех на паляванні. Асобна знаходзяцца разнастайныя знакі стыхій (салярны, водны, знакі ветру, зямлі, полодородного палі і да т.п.). Таксама матыў Сусветны Восі — Дрэва Жыцця. Дрэва ў беларускім народным творчасці избражается ўмоўна: ствол, галінкі, лісце, плады — і птушкі. Птушкі ў народнай сімволіцы ўспрымаліся як злучныя паміж светам жывых і мёртвых: як пасланцы неба, а то і душы продкаў. Гэты шыфр захаваўся ў беларускім народным творчасці і выкарыстоўваецца па сённяшні дзень у некаторых відах дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва часта як даніна традыцыі, а часта — як выплюхванне з падсвядомага.

На нашым сайце Вы можаце набыць ключніцу, упрыгожаную выцінанкай.